De gatekeeper staat er nu

Jeroen Teunisse

Jeroen Teunisse

— 11 min leestijd
Deel

Hoe de VS in drie weken het toegangsregime voor frontier AI vestigde — en waarom een vijfjarenscenario in drie weken werkelijkheid werd

Op 13 juni schreef ik Hoe de Amerikaanse overheid de AI-race op scherp zet. Minder dan 24 uur na het directief van Commerce Secretary Howard Lutnick dat Anthropic dwong Fable 5 en Mythos 5 offline te halen. Ik noemde het een precedent. Een breuk met alles wat we gewend waren. De eerste keer dat een commercieel breed uitgerold AI-model door overheidsingrijpen offline werd gehaald.

Twee weken later is het geen precedent meer. Het is een patroon.

Wat er sindsdien is gebeurd

Op 26 juni, afgelopen vrijdag, gebeurden er twee dingen op dezelfde dag.

OpenAI onthulde GPT-5.6 — drie modellen: Sol, Terra en Luna, van sterk naar snel. Sol is volgens OpenAI hun krachtigste model ooit, met verbeterde capaciteiten in coding, biologie en cybersecurity. Maar de release was geen release in de gebruikelijke zin. Toegang ging naar een kleine groep bedrijven — volgens bronnen zo'n twintig — individueel goedgekeurd door de Amerikaanse overheid. Klant voor klant. OpenAI zelf maakte expliciet bezwaar: "We don't believe this kind of government access process should become the long-term default. It keeps the best tools from users, developers, enterprises, cyber defenders, and global partners who need them." Maar ze deden het wel.

Diezelfde avond schreef Lutnick opnieuw een brief — dit keer aan Anthropic. De boodschap: Mythos 5 mag worden hersteld, maar alleen voor een selecte groep Amerikaanse organisaties die kritieke infrastructuur beheren en beschermen. Federale instanties. Geselecteerde bedrijven. De eis voor exportlicenties voor niet-Amerikaanse medewerkers binnen die organisaties werd opgeheven — een bescheiden versoepeling. Maar Fable 5 — het publieke model, dat drie dagen beschikbaar was geweest voor het wereldwijd offline ging — blijft dicht. Geen tijdlijn voor herstel.

Drie weken, drie stappen

Leg de feiten naast elkaar en het patroon tekent zich af.

2 juni. Trump tekent een Executive Order met de titel "Promoting Advanced Artificial Intelligence Innovation and Security." Het raamwerk vraagt labs vrijwillig hun frontier-modellen tot 30 dagen vóór release aan de overheid te geven. De NSA krijgt een geclassificeerd benchmarkproces om te bepalen welke modellen als "covered frontier model" gelden. Die drempels worden niet publiek gemaakt. Labs weten niet waar de grens ligt. En de overheid krijgt een rol in het selecteren van "trusted partners" die vroege toegang krijgen — zonder dat er criteria voor die selectie worden gedefinieerd.

12 juni. Commerce Secretary Lutnick stuurt zijn brief aan Anthropic. Exportcontrole met onmiddellijke ingang. Het hardste instrument dat er is. Tien dagen na een vrijwillig raamwerk.

De directe aanleiding: Amazon-CEO Andy Jassy had de avond ervoor Treasury Secretary Bessent gebeld om te melden dat Amazon-onderzoekers Fable 5 hadden gejailbreakt. Amazon is tegelijk Anthropic's grootste investeerder, cloudprovider én concurrent via AWS. Je eigen financier die je product rapporteert bij de overheid — het illustreert hoe het machtsspel rond frontier AI inmiddels werkt. Anthropic kreeg negentig minuten om te fixen of offline te halen. Amodei weigerde. Het directief volgde.

26 juni. OpenAI brengt GPT-5.6 uit onder een door de overheid beheerde toegangslijst. Anthropic krijgt gedeeltelijk herstel van Mythos 5 — voor een selecte groep goedgekeurde Amerikaanse organisaties. Twee frontier-releases op dezelfde dag. Beide gecontroleerd door Washington.

De "vrijwillige" beoordeling en de daadwerkelijke exportcontroles zijn niet twee aparte dingen. Ze zijn twee handen van dezelfde gatekeeper.

Een scenario dat zichzelf inhaalde

Een dag vóór het Lutnick-directief — op 11 juni — publiceerde een groep onderzoekers en ondernemers het scenario Europe 2031. Een vijfjarenscenario over Europa's dreigende afdaling naar irrelevantie in het AI-tijdperk. Het is een indrukwekkend stuk werk. De narratieve opzet — twee fictieve personages, een Brusselse beleidsmaker en een Duitse oprichter in Silicon Valley, die via chatberichten de wereld zien veranderen — geeft het geheel een menselijke boog die je zelden ziet in beleidsanalyses. De structurele diagnose is scherp: het compute-gat, de afhankelijkheidsspiraal, de spanning tussen soevereiniteitsretoriek en werkelijke capaciteit, het onvermogen van 27 lidstaten om als blok te bewegen. Het ASML-hefboomverhaal is doordacht. De epiloog — een interview met een AI in 2034 — is ontroerend en pijnlijk eerlijk.

Het scenario beschrijft hoe Washington zich geleidelijk opwerpt als gatekeeper van frontier AI. In het hoofdstuk "June 2026" wordt de Executive Order benoemd als een abstracte verschuiving — zorgwekkend, maar nog in ontwikkeling. Pas in het hoofdstuk "April 2029" — drie jaar later in de scenariotijdlijn — arriveert het eindbeeld: een tieringsysteem waarbij de VS actief bepaalt welke landen en klanten toegang krijgen, met Europa in een middengroep, inference gerantsoeneerd, prijzen opgedreven.

Dat eindbeeld is er nu al. Niet in 2029. Op 26 juni 2026. Vijftien dagen na publicatie.

De overheid keurt klanten individueel goed. De overheid selecteert de organisaties die Mythos 5 mogen gebruiken. De overheid bepaalt wie GPT-5.6 Sol mag draaien. Het is niet gerantsoeneerd op het niveau dat het scenario beschrijft — er zijn geen formele tiers voor landen, geen percentagecaps op inference. Maar het mechanisme staat er. De gatekeeper staat er. En de stap van "de gatekeeper staat er" naar "de gatekeeper rantsoenert" is geen structurele sprong meer. Het is een draaischijf.

Wat het scenario in vijf jaar uittekende, werd in drie weken werkelijkheid.

Dat ondermijnt niet de diagnose van Europe 2031 — het versterkt die juist. Maar het zegt iets over de snelheid waarmee dit speelveld beweegt. En over hoe snel elk scenario dat vandaag wordt geschreven, morgen al kan zijn ingehaald.

Wat er structureel is veranderd

Er zijn vier verschuivingen die dit ingrijpen anders maken dan een incident.

De overheid selecteert de klanten. Niet het lab. Niet de markt. Bij OpenAI klant voor klant. Bij Anthropic via een annex-lijst. De NSA bepaalt via geclassificeerde drempels welke modellen kwalificeren als frontier — en die drempels worden niet openbaar gemaakt. Labs weten niet waar de grens ligt tot ze hem overschrijden. Het raamwerk dat voor augustus 2026 moet worden geformaliseerd, zal een permanente structuur worden. De exportcontroles op Anthropic zijn het precedent; de gecontroleerde release van GPT-5.6 is de normalisering. Het volgende frontier-model — van welk lab dan ook — zal onder hetzelfde regime vallen.

Het deemed-export-mechanisme. Dit is de juridische kern die bijna niemand bespreekt. De "deemed export" doctrine — vastgelegd in 15 CFR 734.13 — behandelt het vrijgeven van gecontroleerde technologie aan een buitenlander binnen de Verenigde Staten als een export naar diens land van herkomst. Het is de eerste keer dat deze doctrine is toegepast op een commercieel uitgerolde AI-API — een draaiende clouddienst — in plaats van op fysieke goederen, broncode of technische documentatie. Elk Europees bedrijf dat via API op een Amerikaans frontier-model draait, valt nu onder hetzelfde exportcontroleregime als geavanceerde wapencomponenten. Geen contract beschermt daartegen. Geen aankondiging. Geen bezwaarperiode. Geen Europese instelling die bevoegd is zo'n beslissing aan te vechten of te vertragen.

De geselecteerden krijgen een enorm concurrentievoordeel. Dit wordt te weinig benoemd. De bedrijven die GPT-5.6 Sol mogen gebruiken en de organisaties die Mythos 5 terugkrijgen, zijn zonder uitzondering Amerikaans. Zij kunnen nu agenten bouwen, operaties automatiseren, cybersecurity opschalen en producten ontwikkelen met de krachtigste modellen ter wereld. Hun Europese, Aziatische en Latijns-Amerikaanse concurrenten kunnen dat niet — die werken met modellen van een of twee generaties eerder. Dat is geen klein verschil. Het verschil tussen een frontier-model en het op-een-na-beste model is het verschil tussen een organisatie die versnelt en een organisatie die bijbeent. In coding, in cybersecurity, in onderzoek, in operationele efficiëntie — op elk van die terreinen geeft toegang tot het sterkste model een voordeel dat zich opstapelt en met elke maand groter wordt. De geselecteerde Amerikaanse partijen worden niet alleen beter. Ze worden structureel oninhaalbaar voor iedereen die buiten de lijst valt.

Dat is geen bijeffect. Dat is het effect.

Dit is America First — en het is bipartisaan en permanent. Het is verleidelijk om dit te zien als Trump-beleid. Als iets dat verdwijnt met de volgende president. Dat is een gevaarlijke illusie.

De lijn loopt niet pas vanaf januari 2025. In 2023 haalde de Biden-administratie vrijwillige commitments op bij de grote AI-labs voor pre-release veiligheidstests. Dat was de eerste stap. Biden's AI Diffusion Rule van begin 2025 creëerde een mondiaal licentieregime voor toegang tot geavanceerde chips — een tieringsysteem voor hardware dat de logica van gecontroleerde toegang al vestigde. Trump draaide delen van die regel terug, maar verving het door iets dat voor frontier-modellen zwaarder uitpakt: directe overheidscontrole op wie het model mag gebruiken, niet alleen wie de chip mag kopen.

Beide partijen behandelen frontier AI als strategisch nationaal bezit. De Democraten framen het als veiligheid en verantwoord bestuur. De Republikeinen framen het als nationale dominantie en concurrentiekracht. De conclusie is dezelfde: de beste modellen blijven Amerikaans en de toegang wordt bepaald in Washington. Dit is het enige onderwerp in het huidige politieke klimaat waar links en rechts het fundamenteel eens zijn. Dat maakt het niet tijdelijk. Dat maakt het structureel.

Wie denkt dat het na Trump allemaal beter wordt — dat een volgende president de frontier weer vrijgeeft, dat de exportcontroles worden teruggedraaid, dat Europa weer gewoon kan inloggen — mist het punt. De gatekeeper is er niet omdat Trump er is. De gatekeeper is er omdat Amerika heeft besloten dat frontier AI te belangrijk is om te delen. Die beslissing is genomen. Door beide partijen. En zij gaat niet meer weg.

De overhang

Er is nog een dimensie die zelden wordt benoemd.

De labs zijn intern verder dan wat ze mogen uitrollen. Anthropic heeft ongetwijfeld modellen in training die sterker zijn dan Mythos 5. OpenAI heeft niet stilgezeten tussen GPT-5.5 en 5.6. De overhang — het verschil tussen wat intern beschikbaar is en wat publiek toegankelijk wordt gemaakt — groeit.

Die overhang creëert een paradox. Een model dat bijna niemand mag gebruiken, heeft een fundamenteel andere waarde dan een model dat markten kan transformeren. De commerciële upside wordt beperkt. De strategische waarde verschuift van het bedrijf naar de overheid die bepaalt wie het mag inzetten.

De labs reageren. Ze investeren zwaar in agenten, reasoning engines, automatische workflows, fine-tuning infrastructuur — producten van het model, niet het model zelf. Slimme tooling die bovenop hun sterkste modellen wordt gebouwd maar moeilijker te reguleren is dan het foundation model. Je krijgt niet het model, maar wel de baby's. De producten die het model heeft voortgebracht, de capaciteiten die eromheen worden geweven — die worden wel geleverd.

Dat is een slimme ontwijkingsstrategie. Maar het verplaatst het spel, het heft het niet op. De agenten en producten die gebouwd worden met Mythos 5 en GPT-5.6 Sol dragen de kracht van die modellen in zich — ook als het model zelf niet wordt gedeeld. En de partijen die het model wél mogen draaien, bouwen betere agenten, snellere producten, scherpere operaties dan wie het zonder moet doen. Het voordeel sijpelt door, maar het cumulatieve voordeel blijft aan de kant van de geselecteerden.

Open je ogen

Kijk naar wat de VS en China aan het doen zijn. Niet naar wat ze zeggen. Naar wat ze doen.

De VS heeft de frontier labs. De compute. De chips. Het kapitaal. De brains. En nu de gatekeeper-positie om te bepalen wie er toegang krijgt. China heeft de energie — massaal, goedkoop, en ze bouwen het sneller bij dan wie dan ook. China heeft de productiecapaciteit — van chips tot robots. China heeft het kapitaal. En China heeft de brains, in volume.

Bedenk nu even wat de fundamentals zijn van AI. Wat heb je nodig om frontier-modellen te bouwen, te trainen en te draaien? Elektriciteit. Compute. Hardware — chips, servers, datacenters. Kapitaal. En brains — de mensen die het kunnen bouwen.

Die vijf hangen samen. Met kapitaal koop je compute, hardware, elektriciteit en brains. Met elektriciteit draai je de compute. Met brains maak je de hardware beter en de modellen slimmer. Het is een vliegwiel. Wie er één mist, raakt achterop. Wie er meerdere mist, raakt structureel achterop.

Europa mist ze allemaal.

We hebben niet de elektriciteit. We zitten met netcongestie, trage vergunningen en een energietransitie die datacenters als concurrenten beschouwt in plaats van als aanjagers. We hebben niet de compute — Europa host ongeveer vijf procent van de mondiale AI-rekenkracht. De VS tachtig. We hebben niet de hardware — ASML maakt de machines waarzonder geen enkele geavanceerde chip gefabriceerd kan worden, en die afhankelijkheid is wederzijds: de VS heeft ASML net zo hard nodig als ASML de VS. Maar die hefboom wordt niet ingezet. De chips zelf worden in Taiwan en de VS gefabriceerd, niet hier. We hebben niet het kapitaal — niet op de schaal die nodig is. En de brains die we hebben, worden weggekocht. Zodra een Europees AI-team iets interessants bouwt, staat er een Amerikaans lab klaar met een computebudget en een salarisvoorstel waar geen Europese instelling tegenop kan.

Het is niet zo dat er niets gebeurt. Er gebeurt van alles. Het InvestAI-programma. De Gigafactories. Het EUROPA-consortium dat een soeverein frontier-model moet bouwen. Het Tech Sovereignty Package. De AI Act. Er wordt geld vrijgemaakt, er worden plannen geschreven, er worden consortia opgericht. Dat verdient erkenning. Maar de schaal klopt niet. De €200 miljard van InvestAI was grotendeels hergelabeld bestaand geld. De Gigafactories lopen jaren achter op schema. Het EUROPA-model richt zich op 400 miljard parameters — een schaal die de Amerikaanse en Chinese labs nu al voorbij zijn. De €20 miljard waar de EU over nadenkt voor compute, is minder dan wat een enkel Amerikaans lab in één kwartaal uitgeeft. Het zijn serieuze pogingen met ontoereikende middelen. Te laat. Te klein. Te traag.

Soevereine AI en meer regels gaan dit niet oplossen. De AI Act, het Tech Sovereignty Package, de Digital Sovereignty Regulation — het zijn instrumenten die passen bij een wereld waarin Europa meedoet aan het spel. Maar Europa doet niet mee aan het spel. Europa zit op de tribune en schrijft regels voor spelers op het veld. Regels die de spelers negeren, omdat ze in een ander stadion spelen.

De macrostructuren die Europa heeft opgebouwd — de consensusmachine van 27 lidstaten, de reguleringsreflex, de schuldenlast, de inflexibele arbeidsmarkten, de trage besluitvorming — die structuren hebben ons hier gebracht. En diezelfde structuren gaan ons hier niet uit halen. Dat is geen pessimisme. Het is patroonherkenning. De EU kan niet in drie maanden doen wat ze in dertig jaar niet heeft gekund. Daar zal eerst een grote schok voor nodig zijn — of een reeks kleinere, die elkaar snel genoeg opvolgen om de urgentie niet te laten wegzakken. Die schokken komen. De vraag is alleen of we er dan klaar voor zijn.

Wacht daarom niet op een Europees antwoord. Wacht niet op hulp van Europese overheden. Wacht niet op een soeverein model dat over drie jaar misschien beschikbaar is. Wacht niet op een raamwerk, een subsidie, een consortium.

Pas je aan. Leer de instrumenten kennen die er nu zijn — en er zijn goede instrumenten, krachtige modellen, werkende strategieën. Bouw niet op één model, niet op één aanbieder, niet op de aanname dat toegang permanent is. Begrijp dat de wereld waarin je opereert is veranderd. En handel daarnaar.

Dit is niet het moment om achterover te leunen. Dit is het moment om je ogen open te doen.

Dit blog is geschreven op 28 juni 2026, als vervolg op Hoe de Amerikaanse overheid de AI-race op scherp zet (13 juni 2026). De feiten bewegen snel.

Bronnen:

Zoals gebruikelijk tot stand gekomen in co-creatie met Claude (Anthropic). Kritisch gelezen door Grok (xAI). Visuele slides gegenereerd met NotebookLM (Google).

Lees meer