Er is nog ruimte om te sturen

Over Leo XIV, Frank Herbert en de keuze die nog voor ons ligt

Er zijn momenten in de geschiedenis waarop iemand iets zegt dat iedereen denkt maar niemand durft uit te spreken. Niet omdat het te complex is. Maar omdat de mensen met de macht om het te zeggen, gevangen zitten in het systeem dat ze zouden moeten bekritiseren.

Op 25 mei 2026 publiceerde paus Leo XIV zijn eerste encycliek. Magnifica Humanitas — geweldige menselijkheid. De ondertitel zegt het precies: Over de bescherming van de mens in het tijdperk van kunstmatige intelligentie.

Het is een document dat je niet verwacht. En precies dat maakt het zo opmerkelijk.

Wat hij zegt

Leo XIV doet niet wat de meeste wereldleiders doen als ze over AI spreken. Hij praat niet over concurrentiepositie. Niet over reguleringsframeworks. Niet over het stimuleren van innovatie met de juiste randvoorwaarden.

Hij benoemt niet een toepassing of een risico — hij benoemt de onderliggende denkwijze als het probleem. De manier waarop we over technologie denken, niet alleen wat we ermee doen.

AI is geen moreel neutraal instrument, schrijft hij. Het maakt niet alleen uit hoe je het gebruikt — het maakt uit hoe het is ontworpen, door wie, met welke waarden als fundament. Een moralere AI is niet voldoende als die moraliteit wordt bepaald door enkelen. AI versterkt, zoals elke grote technologische omwenteling, de macht van degenen die al economische middelen, expertise en toegang tot data bezitten.

Hij legt niet uit hoe je AI verantwoord inzet. Hij legt bloot wie de macht heeft, wie die verliest, en waarom dat geen technisch probleem is maar een politieke.

De centrale aanklacht is wat hij het technocratisch paradigma noemt — een term die hij ontleent aan zijn voorganger Franciscus, maar scherper invult. In dit paradigma wordt efficiëntie de hoogste waarde. Mensen worden verleid zichzelf te zien als projecten om te optimaliseren in plaats van als personen geroepen tot relatie en gemeenschap. De volheid van het leven wordt gelijkgesteld aan het hebben van meer, het verminderen van zwakte, het uitoefenen van totale controle.

Hij vraagt overheden en ontwikkelaars om de race af te remmen. Hij roept op tot gedeelde normen van sociale rechtvaardigheid. Hij plaatst menselijke waardigheid, het algemeen welzijn en solidariteit als criteria voor technologische besluitvorming.

En hij doet dit niet als techno-pessimist. Hij wijst de dichotomie van kansen versus risico's, enthousiasme versus angst, bewust af. Hij kiest een derde positie: technologie moet de mens dienen, of het dient hem niet.

De stilte van belangen

De vraag is niet of Leo gelijk heeft. De vraag is waarom hij dit zegt, en zij niet.

Er zijn mensen die soortgelijke zorgen uitspreken — ethici, wetenschappers, een enkeling in de politiek. Maar onder degenen die werkelijk de koers bepalen — in politiek, technologie en kapitaal — klinkt dit geluid nauwelijks. Het antwoord is structureel.

Een Amerikaanse president die zegt rem de race af geeft geopolitieke terrein weg aan China. Een Europese commissaris die het technocratisch paradigma als kernprobleem benoemt, ondermijnt het draagvlak voor de AI Act die net is aangenomen. Een CEO van een techbedrijf die zijn eigen ontwerpcultuur als antihumaan kwalificeert, spreekt zijn aandeelhouders tegen.

De mensen met de macht om dit te zeggen, hebben belangen die hen verhinderen het te zeggen.

Leo heeft die belangen niet. Hij heeft geen verkiezingen te winnen. Geen kwartaalcijfers te verdedigen. Geen bondgenoten te overtuigen met de belofte van technologisch leiderschap. Hij spreekt vanuit een institutie die denkt in eeuwen, niet in cycli. Die machtsvrijheid is zeldzaam — en precies daarom zo waardevol.

Hij is een stem in de stilte. Niet omdat niemand spreekt — er is juist een kakofonie van AI-commentaar, rapporten, commissies en conferenties. Maar omdat hij de enige positie bekleedt van waaruit dit gezegd kan worden zonder onmiddellijk te worden gecorrumpeerd door de consequenties. De stilte waar hij doorheen spreekt is niet de stilte van onwetendheid. Het is de stilte van belangen die niemand durft te benoemen.

De zwakte van die positie

Maar een stem in de stilte draagt maar zo ver.

De Bijbelse referentie ligt voor de hand — Johannes de Doper die in de woestijn roept, terwijl de wereld haar eigen gang gaat. De roepende in de woestijn heeft gelijk, maar wordt niet gehoord door degenen die de koers bepalen. Encyclieken verplaatsen geen kapitaal. Ze verschuiven geen trainingsbudgetten. Ze herprogrammeren geen beloningsstructuren in grote techorganisaties.

En er schuilt een diepere zwakte. Leo spreekt de taal van instellingen. Hij gelooft in overheden als corrigerende kracht, in gedeelde normen, in sociale rechtvaardigheid als kader. Dat is de enige taal die hij heeft. Maar het is ook de taal die macht gebruikt om zichzelf te legitimeren. Wie bepaalt die gedeelde normen? Wie handhaaft ze? Welke coalitie van belangen schuilt achter het frame van het algemeen welzijn?

Het document is oprecht. De analyse is scherp. Maar de remedie veronderstelt dat instellingen het probleem kunnen oplossen dat ze mede veroorzaken.

Dit is niet de eerste keer

Leo XIV heeft dit historische precedent zelf bewust opgezocht.

Op 15 mei 1891 publiceerde paus Leo XIII zijn encycliek Rerum Novarum — over nieuwe dingen. Een directe reactie op de industriële revolutie: de miserabele situatie van fabrieksarbeiders, de opkomst van het socialisme, de concentratie van rijkdom bij enkelen. Leo XIV koos dezelfde datum voor de ondertekening van Magnifica Humanitas — 15 mei 2026 — en presenteerde het tien dagen later, op 25 mei.

De impact van Rerum Novarum was reëel. Heel Europa zag vakbonden, arbeidersverenigingen en sociale bewegingen opkomen die zich op dit document beriepen. Het bleef geen tekst op papier.

Maar er is een nuance: Rerum Novarum verscheen vierenveertig jaar na het Communistisch Manifest. De industriële revolutie was al decennialang bezig. De kerk reageerde laat — maar had toch impact.

Leo XIV doet het eerder in de cyclus. De AI-revolutie is nog niet voltooid. Het venster om richting te geven is nog open.

Of Magnifica Humanitas een vergelijkbaar effect zal hebben, is onzeker. De morele autoriteit van de kerk is kleiner dan in 1891 — de samenleving is geseculariseerd, de institutie heeft aan gezag ingeboet. Maar de boodschap zelf kan verder dragen dan de bron. Documenten die het juiste benoemen op het juiste moment vinden soms hun weg — in beleidskringen, in academische debatten, in de hoofden van mensen die zoeken naar een kader. Dat is geen garantie. Maar het is ook niet niets.

Frank Herbert zag het aankomen

Dune is een goede boekenreeks — zeker de eerste delen. De verfilming van Villeneuve is visueel prachtig, maar de subtiliteit van Herberts boodschap is er ten dele in verloren gegaan. Het boek waarschuwt van binnenuit, de film toont van buitenaf. Dat is een wezenlijk verschil. Frank Herbert schreef zestig jaar voor Magnifica Humanitas een verhaal dat precies hetzelfde gevaar beschreef. Niet als ethisch betoog, maar als beschavingsepos.

Dune speelt zich af na de Butleriaanse Jihad — een planetaire oorlog waarin de mensheid alle denkende machines vernietigde. De religieuze grondwet die daarna werd opgesteld, de Orange Catholic Bible — officieel de OC Bible — bevat het centrale gebod: Gij zult geen machine maken naar het evenbeeld van de menselijke geest.

Een kleine maar belangrijke terzijde: de naam klinkt christelijk maar is dat bewust niet. Catholic is hier gebruikt in de oorspronkelijke betekenis — universeel, allesomvattend. De OC Bible is een samensmelting van alle grote religieuze tradities die de mensheid kende: islamitische, boeddhistische, christelijke, soenitische, hindoeïstische. Geproduceerd door de Commissie van Oecumenische Vertalers, na de Jihad. Herbert liet geen enkele traditie buiten.

En orange? Dat is een grap op meerdere niveaus. De officiële naam is Koranjiyana Zenchristian Scriptures — zelf al een samensmelting: Koran plus jiyana (leven, kennis uit oosterse tradities) plus Zenchristian, een versmelting van Zen-boeddhisme en christendom. Orange is vervolgens de Engelse verbastering van die naam: de eerste twee lettergrepen van Koranjiyana, zonder de beginmedeklinker — Ko-ran wordt O-ran wordt Orange. Herbert speelde daarnaast bewust met de Noord-Ierse symboliek: orange stond voor het protestantisme, catholic voor Rome — twee tradities die eeuwenlang elkaars tegenpolen waren, hier gefuseerd in één boek.

De OC Bible is het document van ná de catastrofe. Het is wat de mensheid schreef toen het te laat was om het te voorkomen, en alleen nog mogelijk was om het te herinneren.

De parallellen met Magnifica Humanitas zijn opvallend precies — al gaat het om twee verschillende momenten in de tijd. De OC Bible is geschreven ná de grote omwenteling, Magnifica Humanitas ervóór. Maar de vergelijking gaat over wat beide teksten zeggen, niet over wanneer. En daar is de overlap treffend:

Die parallellen zijn niet oppervlakkig. In Dune zijn instellingen zelf onderdeel van het machtsprobleem. De Spacing Guild, de Bene Gesserit, het Imperium — ze spreken allemaal de taal van het algemeen belang, en optimaliseren allemaal voor hun eigen voortbestaan. De Butleriaanse Jihad was geen overwinning van de menselijkheid. Het was een machtsverschuiving waarbij denkende machines werden vervangen door mensen die zich gedroegen als machines — met meer charisma en minder transparantie.

Herbert liet ook zien hoe iemand gevangene wordt van zijn eigen rol. Paul Atreides ziet wat er komen gaat: een jihad in zijn naam, miljoenen doden, een heilige oorlog die hij niet wil maar niet kan stoppen. Hij begrijpt de consequenties volledig — en kan er toch niet uit. Niet omdat hij zwak is, maar omdat de krachten die hij in beweging heeft gezet groter zijn geworden dan hijzelf.

Of dat bij ons ook zo gaat? Dat weten we niet. De machtsconcentratie is herkenbaar. De verleiding van controle ook. Maar de uitkomst ligt nog open — en dat is precies het verschil tussen Herbert en Leo XIV. Herbert schrijft vanuit het einde. Leo schrijft vanuit het midden. Dat maakt zijn positie niet minder scherp. Het maakt hem eerder moediger.

Het cruciale verschil

De OC Bible is retrospectief. Het is een antwoord op wat al gebeurd is. De Butleriaanse Jihad had al plaatsgevonden, de wereld was fundamenteel veranderd. De tekst is een poging om de herinnering levend te houden zodat het niet opnieuw gebeurt.

Magnifica Humanitas is prospectief. Leo schrijft terwijl de ontwikkeling nog gaande is. Wij leven in die ontwikkeling.

Wij zijn pre-Butlerian Jihad — als we die term willen lenen. Niet als voorspelling, maar als oriëntatie: we bevinden ons in de periode waarin de fundamentele keuzes nog open liggen. De systemen zijn in ontwikkeling. De afhankelijkheden groeien maar zijn nog niet onlosmakelijk. De waarden die worden ingebakken in de modellen die straks de infrastructuur van onze kenniseconomie vormen, worden nu bepaald — door een kleine groep mensen, in een klein aantal steden, met een beperkt scala aan referentiekaders.

Er is nog ruimte om te sturen.

Niet door de race te stoppen — dat is een illusie. Maar door de criteria te bepalen waarop we beoordelen wat goede AI is. Door menselijke waardigheid niet als decoratief principe te behandelen maar als hard ontwerpcriterium.

Leo XIV's document is geen garantie dat het goed afloopt. Maar het is een van de weinige stemmen die het juiste probleem benoemt, op het juiste moment, met de vrijheid om het onverbloemd te zeggen.

Dune suggereert — door wat er in die wereld uiteindelijk gebeurt — dat de mensen met de juiste diagnose zelden de macht hebben om er iets mee te doen.

Dat klopt. Maar diagnoses hebben ook hun eigen functie. Ze maken het onmogelijk om later te zeggen: wij wisten het niet.

Snel, sneller, en tot hoever

Terwijl Leo XIV zijn encycliek presenteerde, verscheen diezelfde week een nieuwe versie van een van de meest capabele AI-modellen ter wereld. Claude Opus 4.8 — uitgebracht 41 dagen na zijn voorganger. Niet na een jaar. Niet na een kwartaal. 41 dagen.

Het model kan nu autonome taken uitvoeren over volledige codebases van honderdduizenden regels code, van begin tot merge, zonder menselijke tussenkomst. Het plant, herstelt eigen fouten, en weet wanneer het moet doorgaan en wanneer het moet stoppen.

Dat is geen marginale verbetering. Dat is een kwalitatieve stap in autonomie.

En Opus 4.8 is het publieke model. Claude Mythos — de frontier versie die Anthropic nog niet breed heeft vrijgegeven — is al verder. Wat dat precies betekent weten we niet volledig. Maar de richting is duidelijk.

Het probleem met exponentiële groei is dat mensen die niet intuïtief begrijpen. Lineaire groei voelt vertrouwd — elke stap is gelijk aan de vorige. Exponentiële groei voelt in het begin langzaam, dan plotseling overweldigend. We zitten in die curve. Elke stap maakt de volgende groter en sneller.

Laten we hopen dat het sciencefiction blijft

In Herberts wereld liep de ontwikkeling zo ver door dat alleen een planetaire oorlog kon ingrijpen. De Butleriaanse Jihad vernietigde alle denkende machines — maar de wereld erna was ook niet geweldig. Machtsconcentratie verdween niet. Mensen namen de rol over die machines hadden vervuld — zonder dat de onderliggende machtsverhoudingen veranderden.

Herbert liet zien dat een radicale omslag geen reset is. Het is een verschuiving.

Laten we hopen dat dit sciencefiction blijft.

Dat is geen fatalisme. Het is een eerlijke erkenning van wat er op het spel staat.

En er zijn redenen voor voorzichtig optimisme — niet ondanks de schaal van de ontwikkeling, maar deels dóór die schaal.

De energievraag van AI-datacenters groeit zo snel dat het een fysieke grens begint te raken. Datacenters verbruiken in sommige Amerikaanse staten al een kwart van alle elektriciteit. De maatschappelijke discussie over wie de rekening betaalt — en ten koste van wat — is in volle gang. Dat zijn geen abstracte ethische debatten meer. Dat zijn concrete politieke en economische conflicten die aandacht afdwingen.

Tegelijkertijd dwingt de tokeneconomie tot nadenken. Bedrijven die klakkeloos AI inzetten ontdekken dat de kosten snel oplopen. Uber verbrandde zijn volledige AI-budget in vier maanden. De vraag "is dit het waard?" wordt breder gesteld. Dat is geen afwijzing van AI — het is het begin van een volwassener gesprek over waarde, inzet en prioriteiten. De markt corrigeert zichzelf, langzaam maar merkbaar.

En de maatschappelijke discussie over AI verbreedt en verdiept zich. Niet alleen in techkringen. De encycliek van Leo XIV is daar zelf een teken van — maar ook de groeiende weerstand in gemeenschappen die de gevolgen van datacenters direct voelen, de debatten in parlementen over energiegebruik en soevereiniteit, de werknemers die zich afvragen wat hun werk nog waard is.

De krachten die de wedloop aandrijven zijn reëel. Maar de krachten die tegendruk geven, groeien ook.

Actief willen sturen

De oproep van Leo XIV is niet dat we moeten stoppen. Zijn oproep is dat we bewust moeten kiezen voor richting. Dat menselijke waardigheid geen decoratief principe is maar een hard ontwerpcriterium. Dat de vraag wie de moraal bepaalt niet beantwoord mag worden door degenen met de meeste rekenkracht.

Het vraagt overheden, organisaties en individuen om tegen de stroom in te bewegen op precies de momenten waarop de stroom het sterkst is. Om te vertragen waar versnellen het makkelijkst is. Om vragen te stellen die de wedloop ophouden.

Dat is moeilijk. Misschien wel het moeilijkste wat er gevraagd wordt.

Maar het alternatief is dat de keuzes worden gemaakt door de snelheid zelf — door wie het hardst loopt, het meeste kapitaal heeft, de minste vragen stelt. En dan zijn we niet langer de stuurlui van de technologie. Dan zijn we de passagiers.

Er is nog ruimte om te sturen. De vraag is alleen of we die ruimte willen gebruiken.

Magnifica Humanitas is gepubliceerd op 25 mei 2026. De volledige tekst is beschikbaar via het Vaticaan.

Frank Herbert publiceerde Dune in 1965. De OC Bible bestaat als fictief document binnen dat universum — maar de waarschuwing is reëel.

Claude Opus 4.8 werd uitgebracht op 28 mei 2026. Claude Mythos is beschikbaar voor een beperkte groep organisaties als onderdeel van Anthropic's Project Glasswing.

Mede tot stand gekomen in dialoog met Claude (Anthropic). Slides gegenereerd met NotebookLM (Google).