Het allesziende oog

De VS en China bouwen de toren. Europa heeft ogen en regels, maar geen toren.

De kern van deze blog: Panopticon betekent letterlijk allesziend: pan (alles) plus optikon (zien). Het is geen camera. Het is een mechanisme: wie niet weet of hij nu bekeken wordt, gaat zichzelf corrigeren. Na 9/11 bouwden de Verenigde Staten zo’n systeem eerst in het geheim en legaliseerden het daarna. Toen de rechter grenzen stelde, kocht de staat de data op de markt. China maakte kijken tot bestuur. Europa heeft camera’s, databanken en een wetboek — maar niet de chips, de cloud en de modellen waarop het geheel draait. AI verandert in alle drie niet het doel. Het verandert de prijs van koppelen. Verspreide gegevens plus bevoegdheden vroegen een leger analisten. Nu is het een zoekvak. Niemand hoeft je live te volgen. Het is genoeg dat je leven achteraf te reconstrueren is. Europese regels remmen dat, maar alleen zover Europa macht heeft over de middelen. Elke crisis verschuift die grens.

Wat is een panopticon?

Jeremy Bentham gaf het woord in 1791 aan een gebouw. Het idee kwam van zijn broer Samuel, die in Rusland een werkplaats zo had ingericht dat één opzichter alle arbeiders kon overzien. Jeremy werkte het uit tot een gevangenis. Dezelfde opzet zag hij voor fabrieken, scholen en ziekenhuizen.

Cellen in een ring. In het midden een toren. Vanuit de toren zie je elke cel. Vanuit de cel zie je de bewaker niet. De gevangene weet nooit of hij nu bekeken wordt.

Wie in Nederland de koepelgevangenissen van Haarlem, Arnhem of Breda heeft gezien, kent de vorm. Ze zijn op dit idee gebaseerd.

Het slimme zit niet in het gebouw. Het zit in wat het met mensen doet. Niet de blik disciplineert. De mogelijkheid ervan. Omdat je nooit weet of er iemand kijkt, gedraag je je alsof er altijd iemand kijkt. Eén bewaker houdt honderden onder controle. Soms hoeft er niemand in de toren te zitten.

Bijna twee eeuwen later las Michel Foucault in Surveiller et punir (1975) geen architectuur meer, maar een principe van macht. Geen geweld. Zichtbaarheid. Toezicht hoeft niet permanent te zijn. Het vermoeden is genoeg. Mensen gaan zichzelf corrigeren.

Vertaald naar nu is de toren de infrastructuur die kán kijken: tapprogramma’s, datamarkten, camera’s, AI die fragmenten tot één persoon maakt. De cellen zijn telefoons, auto’s, accounts. Of er op een gegeven moment iemand in de toren zit, is precies wat je niet weet.

Dat principe is terug. Niet als ronde gevangenis. Als stapel van wetten, kabels, markten en modellen. En die stapel is in de VS, China en Europa niet dezelfde.

Vijfentwintig jaar na 9/11

Op 10 september zond Slate een aflevering van What Next uit onder de titel The 9/11 Panopticon. Een dag voor de 25e herdenking. Gast: Ben Wizner van de ACLU.

Hij begon daar in augustus 2001. Een maand later vielen de torens. Vijfenveertig dagen later tekende Bush de Patriot Act. Senaat: 98 voor, 1 tegen.

Wizners stelling is eenvoudig, en precies daarom hard. Amerika werd niet pas onder Trump een land waarin de president zich weinig van grondwettelijke grenzen aantrekt. Die ontwikkeling begon in 2001. De vangrails gingen eraf. Ze zijn nooit helemaal teruggezet. Trump gebruikt een machine die al een kwarteeuw draait.

Wie alles op één president projecteert, mist de infrastructuur. Die erft elke volgende president. Van welke partij ook.

Eerst geheim, dan wet

Na 9/11 liepen twee sporen.

Het zichtbare spoor was de Patriot Act. Via de geheime FISA-rechtbank kon de FBI “any tangible thing” opvragen dat relevant was voor een terreuronderzoek. Wie een National Security Letter ontving, kreeg een zwijgplicht. De scheiding tussen inlichtingen en strafrecht werd poreus.

Het onzichtbare spoor heette Stellar Wind. Op 4 oktober 2001 gaf Bush de NSA toestemming om zonder rechterlijk bevel communicatie met het buitenland af te tappen en metadata in bulk te verzamelen, ook van binnenlands verkeer. Het publiek las er in december 2005 voor het eerst over, in The New York Times. De volle omvang kwam in 2013, via Snowden.

Daarna het patroon: geheime praktijk, onthulling, wet die de praktijk legaliseert.

Die wet kwam in 2008: Section 702 van FISA. Doelwit: een niet-Amerikaan buiten de VS. Geen individueel bevel per persoon. Jaarlijkse certificering over categorieën. Amerikaanse platforms verplicht tot medewerking. Mailt of belt een Amerikaan met zo’n doelwit, dan komt die inhoud mee als incidental collection. Bijvangst.

PRISM haalde de data bij de bedrijven. Upstream tikte de kabels aan.

In 2015 de enige echte inkrimping: de USA FREEDOM Act. De overheid mocht niet langer zelf alle belmetadata in bulk bewaren. De hooiberg bleef bij de providers. In 2020 liet het Congres Section 215 van de Patriot Act verlopen. Eén emmer dicht. De andere bleven open.

Op 12 juni 2026 gebeurde iets wat sinds 2008 niet was gebeurd. Section 702 verliep. Huis en Senaat kwamen er niet uit over hervormingen.

De machine stond niet stil. In maart 2026 had de geheime rechtbank de certificeringen al goedgekeurd. Die houden de surveillance tot maart 2027 overeind. Bedrijven moeten blijven meewerken. Wat al verzameld is, blijft doorzoekbaar.

Toezichthouder PCLOB meldde in april 2026 dat 63 procent van de artikelen in de dagelijkse inlichtingenbriefing van de president in 2025 informatie uit 702 bevatte.

De wet vervalt. De machine draait door.

De markt als tap

In 2018 oordeelde het Supreme Court in Carpenter: historische locatiedata van je telecom is een huiszoeking. Daar hoort een bevel bij.

De reactie was geen stop. De reactie was een omweg.

Apps lekken locatie naar de advertentiemarkt. Brokers verkopen die data door, ook aan overheden. Een intern rapport van de directeur nationale inlichtingen, in 2023 vrijgegeven, zei het hardop: diensten kopen commercieel beschikbare data op grote schaal. Die data kijken diep het privéleven in.

De redenering: we dwingen niemand. We kopen.

Carpenter ging over dwang. Niet over de kassa.

Dit voorjaar schreven tientallen oud-functionarissen het Congres dat aankopen bij brokers niets met 702 te maken hebben en de verlenging niet mochten ophouden. Formeel klopt dat. Juist daarom valt de markt buiten elk debat over 702. En dus ook buiten het verlopen ervan.

Wie alleen naar 702 kijkt, kijkt naar 2008.

Wie naar brokers kijkt, kijkt naar nu.

Van orakel naar reconstructie

In 2002 beloofde DARPA Total Information Awareness: alle data, één voorspelling, terreur vooraf. Na ophef stopte het Congres in 2003 de financiering. Onderdelen liepen onder andere namen door. In dezelfde jaren begon Palantir, met vroege steun van In-Q-Tel, het fonds van de CIA, aan software die heterogene data in één netwerk van personen en verbanden zet.

AI werd geen orakel.

AI werd een vermenigvuldiger.

Entity resolution: zeventien fragmenten worden één persoon. Link analysis: twee hops, drie hops, een gemeenschap. Multimodaal: gezicht, stem, auto, telefoon, betaling, social. En daarboven een zoekvak. Natuurlijke taal over terabytes die geen analist ooit uitleest.

De nachtmerrie is niet dat een model al je gesprekken live beluistert. Die film bestaat. Dat systeem bestaat zo niet.

De nachtmerrie is reconstructie. Bijvangst plus koopdata plus fusie-AI plus een rekkelijke drempel: “relevant”, “foreign intelligence”, “dreiging”.

Je hoeft niet 24 uur bekeken te worden. Het volstaat dat jouw leven reconstrueerbaar is zodra iemand een reden heeft. Of denkt te hebben.

Dat is zelfregulering door mogelijke zichtbaarheid. De toren hoeft niet bemand te zijn. Wie weet dat zijn leven reconstrueerbaar is, past aan wat hij zoekt, wie hij mailt, waar hij naartoe gaat. Dat is geen speculatie. Na Snowden daalde het aantal bezoeken aan Wikipedia-artikelen over terrorisme aantoonbaar. Het mechanisme bestond altijd. AI maakt het goedkoop genoeg om op schaal te werken.

Drie stelsels, één metafoor

Leg de Amerikaanse machine naast Europa en China. Het verschil zit niet in wie deugt. Het zit in hoe elk stelsel is gebouwd.

De VS bouwt een inlichtingen-panopticon.
De vraag: wie is een buitenlandse dreiging, en wie praat met die persoon? Amerikanen komen in beeld als bijvangst. Wat de wet niet mag afpakken, koopt de staat. Toezicht bestaat — geheime rechtbank, inspecteurs-generaal, jaarcijfers — maar het is grotendeels geheim, komt achteraf, en werd zelf kwetsbaar toen Trump in 2025 Democratische leden van PCLOB ontsloeg.

Europa bouwt een rechtsstaat-panopticon.
De vraag: mag de staat dit doel, met dit middel, onder dit recht?

Aan ogen geen gebrek. Passagiersgegevens van vluchten. Het Entry/Exit System registreert sinds oktober 2025 gezichten en vingerafdrukken van reizigers van buiten de EU. In Nederland legt de politie kentekens vast en bewaart die vier weken. EU-databanken worden aan elkaar gekoppeld.

Het verschil zit niet in “geen data”. Het zit in wat je ermee mag doen zonder verdenking. Het Hof van Justitie kraakte in 2014 de Europese bewaarplicht. In 2015 zette de Nederlandse rechter de nationale variant buiten werking. De Commissie kondigde desondanks voor midden 2026 een nieuw voorstel aan.

De rem is echt. En hij buigt. De tijdelijke scanregeling voor chatdiensten op kindermisbruik verliep in april 2026, nadat het Parlement een verlenging afwees. In juli kwam ze via een ongebruikelijke route terug, tot april 2028, met versleutelde communicatie uitgezonderd.

Nederland kent dat patroon. In 2018 stemde een nipte meerderheid in een referendum tegen de nieuwe inlichtingenwet. De sleepwet ging, met aanpassingen, toch in.

Sinds februari 2025 verbiedt de AI-verordening realtime gezichtsherkenning door politie in de openbare ruimte, op drie enge uitzonderingen na. Ook verboden: ongericht gezichten scrapen — het Clearview-model — en emotieherkenning op werk en school. Gezichtsherkenning achteraf is niet verboden. Dat is hoog risico, met machtiging. Via de Digital Omnibus schoof de EU die hoog-risicoverplichtingen in juli 2026 op naar december 2027.

Europa probeert Foucault te reguleren. De staat mag kijken, maar moet kunnen uitleggen: deze persoon, dit doel, dit middel.

Die rem heeft drie gaten. Zevenentwintig lidstaten voeren hetzelfde recht anders uit. Inlichtingendiensten zitten deels buiten de AI-verordening. En de stack waarop de rem moet bijten, is grotendeels niet Europees.

China bouwt een bestuurs-panopticon.
Eerst de mythe. Er is geen landelijk cijfer dat elke burger realtime aftrekt voor een rood licht. Sociaal krediet is een lappendeken: gerechtelijke zwarte lijsten, bedrijfscompliance, lokale pilots. Veel scoringsexperimenten zijn stilgevallen. De tanden zitten in de blacklist en in het dossier.

Wat wél bestaat is groter dan de meme. Camera, gezicht en ID als infrastructuur, niet als uitzondering. Stations, hotels, wijken. Grid management: de wijk als bestuurlijke cel. Real-name internet. Xinjiang als extreem prototype: identiteit, telefoon, voertuig, reis, contacten, afwijkend gedrag in één politieplatform.

China heeft privacywetten die op de AVG lijken. Ze beschermen de burger vooral tegen bedrijven. Tegen de partij is nationale veiligheid het ontsnappingsluik.

Hier werkt Foucault het zuiverst. De staat hoeft geen Section 702. Het dagelijks leven is de tap.

Waar de drie naar elkaar toegroeien

Vier bewegingen, in alle drie de stelsels.

De markt wordt de tap. Amerika koopt locatie om Carpenter te omzeilen. Europese data liggen op dezelfde markt: journalisten van onder meer netzpolitik.org en BNR volgden met proefdatasets van brokers EU-medewerkers tot in het NAVO-hoofdkwartier. China heeft die omweg minder nodig. Platforms leveren.

Biometrie wordt infrastructuur. Aan de grens overal. Op straat in China. Achteraf in Europa. Lokaal en versnipperd in de VS.

AI maakt volume bruikbaar. Zonder AI blijft bulk een hooiberg. Met AI wordt de hooiberg een zoekvak.

De toolkit reist. Chinese camera’s. Amerikaanse fusiesoftware. Europese normen. De normen reizen het langzaamst.

Ogen, geen toren

Europa heeft ogen: camera’s, grensdatabanken, kentekenscanners. Wat Europa niet heeft, is de toren: chips, cloud, grote modellen, de platforms waar de communicatie doorheen loopt. Die zijn grotendeels Amerikaans. Veel camera’s in Europese straten, stations en havens komen van Chinese fabrikanten.

Neem Section 702. Voor Amerikanen is het een programma met bijvangst. Voor Europeanen niet. Wie geen Amerikaan is en buiten de VS woont, valt in precies de categorie waarop 702 is gericht.

Europeanen zijn niet de bijvangst. Ze zijn de vangst.

Sinds 2023 is er een Amerikaans loket: de Data Protection Review Court, onder het EU-VS Data Privacy Framework. Het Gerecht van de EU oordeelde in september 2025 dat dit orgaan onafhankelijk genoeg is. Daartegen loopt hoger beroep. Het hof hangt aan de Amerikaanse uitvoerende macht en rust op een presidentieel decreet. Wat een president instelt, kan een volgende wijzigen.

Het sterkste tegenargument

Europese regels hebben effect gehad. Het Hof van Justitie verklaarde in 2015 en 2020 de trans-Atlantische datadeals ongeldig vanwege Amerikaanse surveillance. Washington antwoordde in 2022 met een decreet en dat nieuwe loket. De Autoriteit Persoonsgegevens beboette Clearview AI in 2024 met 30,5 miljoen euro.

Kijk naar de grens van dat effect. Het Amerikaanse antwoord was een decreet, geen wetswijziging. De tekst van 702 veranderde er niet door. Clearview noemde het Nederlandse besluit onuitvoerbaar: geen vestiging hier.

Regels bijten waar de tegenpartij iets van Europa nodig heeft. Markttoegang. Datastromen. Ze bijten nauwelijks waar dat niet zo is.

Anu Bradford noemde het Brussel-effect: Europese regels die wereldwijd de norm worden, omdat bedrijven de markt niet willen missen. Dat werkt als markttoegang de prijs is. Bij surveillance is de prijs veiligheid. Onder druk verschuift de uitzondering: terreur, oorlog, migratie, kindermisbruik. De scanregeling voor chat liet dit jaar zien hoe dat gaat. Afgewezen door het Parlement. Vier maanden later, in aangepaste vorm, toch terug.

Dat is geen zwakte van Brussel als instituut. Het is eigendom. De toren staat niet in Brussel.

Drie panopticons.

Twee torens.

Eén regelboek.

De vraag is niet of we bekeken kunnen worden. Dat kunnen we, in alle drie de stelsels.

De vraag is hoe lang een continent met ogen maar zonder toren kan rekenen op torens die zich aan zijn regels houden. Nu de hooiberg een zoekvak heeft, en dat zoekvak niet hier staat.

Bronnen

Podcast en achtergrond

• Slate, What Next: “The 9/11 Panopticon”, met Ben Wizner (ACLU), 10 september 2026. https://slate.com/podcasts/what-next/2026/09/the-patriot-act-turns-25
• Jeremy Bentham, Panopticon; or, The Inspection-House (1791)
• Michel Foucault, Surveiller et punir (1975)
• Jonathon W. Penney, “Chilling Effects: Online Surveillance and Wikipedia Use”, Berkeley Technology Law Journal 31(1), 2016

Verenigde Staten

• James Risen en Eric Lichtblau, “Bush Lets U.S. Spy on Callers Without Courts”, The New York Times, 16 december 2005
• Congressional Research Service, “FISA Section 702 and the 2024 Reforming Intelligence and Securing America Act” (R48592)
• Congressional Research Service, “The Impact of FISA Section 702’s Repeal” (LSB11444), 22 juni 2026
• NPR, “FISA 702, a key U.S. spy tool, has lapsed. Now what?”, 12 juni 2026
• Brennan Center for Justice, “Section 702 of the Foreign Intelligence Surveillance Act, Explained” (2026)
• Privacy and Civil Liberties Oversight Board, persbericht bij het 2026-rapport over Section 702, 2 april 2026
• Carpenter v. United States, 585 U.S. 296 (2018)
• ODNI, Senior Advisory Group Panel on Commercially Available Information (2022, vrijgegeven 2023)
• Nextgov/FCW, “Former national security officials urge Congress to renew Section 702”, april 2026

Europa

• Hof van Justitie EU, Digital Rights Ireland (2014); Schrems I (2015); Schrems II (2020)
• Rechtbank Den Haag, Wet bewaarplicht telecommunicatiegegevens, 11 maart 2015
• Kiesraad, raadgevend referendum Wiv 2017 (maart 2018)
• Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 2 en 5
• Verordening (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus on AI)
• Autoriteit Persoonsgegevens, boetebesluit Clearview AI (2024)
• Executive Order 14086 (2022)
• IAPP, uitspraak Gerecht EU in Latombe, september 2025; hoger beroep C-703/25 P
• Anu Bradford, The Brussels Effect (2020)
• netzpolitik.org e.a., Databroker Files
• EU Perspectives, “Chat Control is back”, 24 juli 2026

China

• Human Rights Watch, China’s Algorithms of Repression (2019)
• MERICS, China’s Social Credit System in 2021 (2021)
• Personal Information Protection Law van de Volksrepubliek China (2021)

Co-creatie: Dit stuk is georkestreerd samen met Grok (xAI) en Claude (Anthropic). Notebook en Claude gebruikt voor de visuals. De gedachten, posities en interpretaties zijn van mij. Grok en Claude hebben geholpen bij het structureren, feitelijk aanscherpen en schrijven.